Muzyka
Fado, saudade i wyspa
Skąd pochodzi fado, co oznacza saudade, jak portugalska gitara zyskała swoje brzmienie oraz wyspiarska muzyka smyczkowa, która dotarła aż na Hawaje.
Zarezerwuj miejsce na wieczór fado ↗Los przełożony na muzykę
Fado to portugalska forma pieśni, której początki można prześledzić w Lizbonie lat 20. XIX wieku, choć prawdopodobnie ma starsze korzenie, których nikt nie potrafi dokładnie ustalić. Nazwa pochodzi najprawdopodobniej od łacińskiego fatum, czyli los. Popularna wyobraźnia wiąże go z żałobnymi melodiami o morzu i życiu ubogich, ale w praktyce fado może opowiadać o niemal wszystkim, pod warunkiem że zachowuje tradycyjną strukturę. UNESCO wpisało fado na listę dziedzictwa żywych tradycji w 2011 roku; Cante Alentejano to jedyna inna portugalska muzyka o tym statusie.
O czym opowiadają pieśni
Powszechnie uważa się, że fado to żałobne pieśni o morzu i życiu biednych ludzi, zabarwione rezygnacją, losem i melancholią — i wiele pieśni pasuje do tego obrazu. Jego korzenie tkwią w lizbońskiej miejskiej i morskiej klasie robotniczej, w tym samym świecie, który wydał pokrewne gatunki gdzie indziej w świecie portugalskojęzycznym: morna z Wysp Zielonego Przylądka, która może być związana z wczesnym fado, modinha z Brazylii i kroncong z Indonezji. Każdy z nich później rozwinął własną tradycję. Ta wspólna historia jest jednym z powodów, dla których fado tak dobrze podróżuje, i dlaczego krótkie wprowadzenia tak bardzo pomagają: gdy już wiesz, że pieśń opowiada o rozstaniu, melodia wyjaśnia resztę.
Z lizbońskich tawern
Muzyka dorastała w robotniczych dzielnicach stolicy, wśród żeglarzy, dokerów i bywalców tawern. Około 1850 roku wykonawcy wciąż tańczyli i śpiewali; pod koniec stulecia taneczne rytmy zanikły, a fadista stał się śpiewakiem czystej wody. Maria Severa, która śpiewała i grała na gitarze w lizbońskich tawernach i zmarła w 1846 roku w wieku 26 lat, jest pamiętana jako pierwsza śpiewaczka, która rozsławiła fado. W XX wieku Amália Rodrigues, zwana Królową Fado, obniosła je po całym świecie.
Dwa miasta, dwa style
Istnieją dwa główne style. Styl lizboński jest lepiej znany, głównie dzięki Amálii Rodrigues. Styl z Coimbry jest związany z tamtejszym uniwersytetem i starą tradycją serenad: śpiewają go wyłącznie mężczyźni, ubrani w akademickie togi i peleryny, często nocą na ulicy. Każde miasto ma nawet własny model gitary portugalskiej — lizboński jaśniejszy, a koimbrzański ciemniejszy w brzmieniu.
Saudade
Fado idzie w parze z saudade, portugalskim słowem oznaczającym melancholijną, nostalgiczną tęsknotę za kimś lub czymś, kogo nie ma i kto może nigdy nie wrócić. Słowo to pojawia się w trzynastowiecznych śpiewnikach, a niektórzy pisarze łączą je z wielkimi portugalskimi podróżami morskimi, gdy rodziny czekały na żeglarzy, którzy nie wrócili do domu. W wykonaniu słychać je w rubato, gdy śpiewak zatrzymuje się na ostatniej nucie frazy, a gitary cichną wokół niej.
Gitara o dwunastu strunach
Przodkami gitary portugalskiej są cytola, znana w Portugalii od XIII wieku, oraz późniejsza cytternia; a w XVIII wieku ukształtowała ją tak zwana gitara angielska, która dała jej mechanizmy strojenia typu watch-key i strój. W drugiej połowie XIX wieku jej partnerstwo z fado uczyniło ją modną. Jej dwanaście stalowych strun tworzy sześć par, a w fado prowadzi melodię i wypełnia przerwy między frazami śpiewaka, podczas gdy gitara klasyczna utrzymuje akordy i rytm.
Madera ma własne struny
Madera ma własną muzykę ludową, z lokalnymi instrumentami strunowymi, takimi jak machete, rajão, brinquinho i cavaquinho, na których grano do tradycyjnych tańców, takich jak bailinho da Madeira. Madejrscy emigranci zabrali niektóre z nich bardzo daleko. W 1879 roku wyspiarze przybywający na Hawaje grali uliczne koncerty, a w latach 80. XIX wieku powstało tam ukulele z małych portugalskich gitar, w tym machete, cavaquinho i rajão; trzech maderskich stolarzy uznaje się za jego pierwszych twórców. Fado, które dziś słychać w Funchalu, należy do narodowej tradycji i współistnieje z tą wyspiarską muzyką.
Źródła