De muziek
Fado, saudade en het eiland
Waar fado vandaan komt, wat saudade betekent, hoe de Portugese gitaar haar klank kreeg, en de eigen snaarmuziek van het eiland, die tot aan Hawaï reisde.
Reserveer je stoel voor het optreden ↗Het lot, op muziek gezet
Fado is een Portugese liedvorm die terug te voeren is op Lissabon in de jaren 1820, al heeft hij waarschijnlijk oudere wortels die niemand precies kan achterhalen. De naam komt vermoedelijk van het Latijnse fatum, noodlot. De volksverbeelding verbindt fado met treurige melodieën over de zee en het leven van armen, maar in de praktijk kan een fado over bijna alles gaan, zolang de traditionele structuur maar behouden blijft. UNESCO voegde fado in 2011 toe aan zijn erfgoedlijsten voor levende tradities; Cante Alentejano is de enige andere Portugese muziek die die status deelt.
Waar de liederen over gaan
Het gangbare beeld schetst fado als treurige liederen over de zee en het leven van arme mensen, gekleurd door berusting, noodlot en melancholie, en veel liederen passen bij dat beeld. De wortels liggen bij de stedelijke en zeevarende arbeidersklasse van Lissabon, dezelfde wereld die elders in het Portugeessprekende gebied verwante genres voortbracht: de morna van Kaapverdië, die mogelijk verwant is aan de vroege fado, de modinha van Brazilië en de kroncong van Indonesië. Elk groeide later uit tot een eigen traditie. Die gedeelde geschiedenis is een van de redenen waarom fado zo goed reist, en waarom korte introducties zo helpen: zodra je weet dat een lied over een afscheid gaat, verklaart de melodie de rest.
Uit de tavernen van Lissabon
De muziek groeide op in de arbeiderswijken van de hoofdstad, onder zeelieden, havenarbeiders en stamgasten van tavernen. Rond 1850 dansten de artiesten nog naast het zingen; tegen het einde van de eeuw waren de dansritmes vervaagd en werd de fadista een zanger pur sang. Maria Severa, die in de tavernen van Lissabon zong en gitaar speelde en in 1846 op 26-jarige leeftijd overleed, wordt herdacht als de eerste zangeres die fado beroemd maakte. In de twintigste eeuw droeg Amália Rodrigues, de Koningin van de Fado genoemd, het genre de wereld rond.
Twee steden, twee stijlen
Er zijn twee hoofdstijlen. De Lissabonse stijl is de bekendste, grotendeels dankzij Amália Rodrigues. De stijl uit Coimbra is verbonden met de universiteit van de stad en met de oude traditie van serenades: hij wordt uitsluitend door mannen gezongen, gekleed in academische toga's en capes, vaak 's nachts op straat. Elke stad heeft zelfs haar eigen model Portugese gitaar, waarbij de Lissabonse helderder en de Coimbrase donkerder van toon is.
Saudade
Fado gaat hand in hand met saudade, de Portugese naam voor een melancholisch, nostalgisch verlangen naar iemand of iets dat afwezig is en misschien nooit terugkeert. Het woord duikt op in liedboeken uit de dertiende eeuw, en sommige schrijvers verbinden het met de grote Portugese zeereizen, toen families wachtten op zeelieden die niet thuiskwamen. In de uitvoering hoor je het in rubato, wanneer de zangeres op de laatste noot van een frase blijft hangen en de gitaren eromheen verstommen.
De gitaar met twaalf snaren
De voorouders van de Portugese gitaar zijn de citole, die in Portugal bekend is vanaf de 1200s, en de latere cister; en hij werd in de achttiende eeuw gevormd door de zogenoemde Engelse gitaar, die hem zijn stemsleutels en stemming gaf. Tegen de tweede helft van de 1800s had zijn verbond met fado hem mode gemaakt. De twaalf stalen snaren zitten in zes paren, en in fado draagt hij de melodie en vult hij de gaten tussen de frases van de zanger, terwijl een klassieke gitaar de akkoorden en het ritme vasthoudt.
Madeira's eigen snaren
Madeira heeft zijn eigen volksmuziek, met lokale snaarinstrumenten zoals de machete, de rajão, de brinquinho en de cavaquinho, bespeeld voor traditionele dansen zoals de bailinho da Madeira. Madeiraanse emigranten droegen sommige ervan ver de wereld in. In 1879 gaven eilandbewoners die in Hawaï aankwamen straatconcerten, en in de jaren 1880 werd daar de ukulele ontwikkeld uit kleine Portugese gitaren, waaronder de machete, cavaquinho en rajão; drie Madeiraanse meubelmakers worden genoemd als de eerste bouwers ervan. De fado die u vandaag in Funchal hoort, behoort tot de nationale traditie en leeft naast deze eilandmuziek.
Bronnen