Madeirawijn, glas na glas

Een wijn die per ongeluk op zee ontstond

Madeira is een versterkte wijn die op het gelijknamige eiland wordt gemaakt. Het verhaal begint bij schepen. Sinds de tijd van de ontdekkingsreizen was het eiland een vaste aanlegplaats op de routes naar de Nieuwe Wereld en Oost-Indië, en vaten die hier werden geladen, doorkruisten de tropen in hete scheepsruimen. Producenten begonnen wijnalcohol toe te voegen zodat de wijn de reis zou overleven, en ontdekten dat de hitte en het deinen van de overtocht de wijn verbeterden. Wijn die de heen-en-terugreis had gemaakt en als vinho da roda werd verkocht, werd populair, en het eiland leerde die hitte thuis na te bootsen in plaats van vaten de wereld rond te sturen.

De Engelse en Amerikaanse connectie

Handelsverdragen met Engeland, waaronder het huwelijksverdrag van 1662, brachten Engelse kooplieden naar Funchal, en zij kregen een groot deel van de handel in handen. De achttiende eeuw was de gouden eeuw van de wijn. De Amerikaanse koloniën waren zulke enthousiaste klanten dat zij maar liefst 95% van de jaarlijkse productie van het eiland afnamen, en Madeira werd gebruikt om op de Onafhankelijkheidsverklaring te toasten. Aan de goede tijden kwam een einde in de negentiende eeuw, toen meeldauw en vervolgens phylloxera de meeste wijngaarden verwoestten, en er volgde een lange neergang voordat producenten zich weer op kwaliteit richtten.

Vier druiven, vier zoetheidsniveaus

De klassieke stijlen dragen de namen van vier witte druiven, en elke naam vertelt je ongeveer hoe zoet de wijn zal zijn. De gisting wordt voor de zoete stijlen eerder gestopt met wijnalcohol en voor de droge stijlen later, en elke wijn behoudt een hoge natuurlijke aciditeit die voorkomt dat de zoete wijnen zoetig gaan smaken. Van droogst naar zoetst:

• Sercial: vrijwel volledig droog, met amandelnoottonen en hoge aciditeit
• Verdelho: iets zoeter, rokerig, nog steeds pittig van aciditeit
• Bual (ook wel Boal gespeld): mediumvol, donker, met rozijnensmaken
• Malvasia, of Malmsey: de volste, donker, met koffie- en karameltonen

De anderen in de kelder

Terrantez is de vijfde edele druif, zeldzaam geworden na oïdium en phylloxera en nu met overheidssteun weer aangeplant; zijn wijnen liggen qua zoetheid tussen Verdelho en Bual in. De meeste Madeira wordt echter gemaakt van Tinta Negra, een blauwe druif die goed is voor ongeveer 85% van de productie en in verschillende zoetheidsniveaus kan worden gemaakt. Sinds 2015 mag de naam op het etiket. Wijnen die vernoemd zijn naar de vier edele witte druiven moeten minstens 85% van de genoemde variëteit bevatten, een regel die in 1986 met de regelgeving van de Europese Unie kwam.

Hitte, snel of langzaam

Wat Madeira uniek maakt, is dat de wijn warm rijpt. Jongere wijnen, doorgaans drie en vijf jaar oud, ondergaan estufagem, waarbij tanks of ruimtes worden verwarmd om het rijpingsproces te versnellen. De beste wijnen rijpen echter volgens de canteiro-methode: ze rusten jarenlang in vaten op warme zolders, alleen verwarmd door het klimaat van het eiland. Het resultaat is een wijn die door zijn aard al geoxideerd is, en dat is de reden waarom Madeira zo lang houdbaar is in de fles, en waarom canteiro-wijnen decennialang meegaan, zelfs na opening.

Het etiket lezen

Etiketten vertellen je meestal twee dingen: het druivenras of het zoetheidsniveau, en de leeftijd. Wijnen met de vermelding Fine of Finest, of zonder enige leeftijdsaanduiding, zijn minstens drie jaar oud en worden gebruikt om mee te koken. Reserve betekent minstens vijf jaar. Colheita is een wijn van één oogst die minstens vijf jaar rijpt, en Frasqueira is vintage Madeira, die minstens twintig jaar nodig heeft voordat hij die naam mag dragen. Voor een eerste glas bij een concert maakt dit allemaal weinig uit, maar het helpt wanneer je de fles ziet en er een wilt kopen om mee naar huis te nemen.